7518 SAYILI KANUN İLE SERMAYE PİYASASI KANUNU'NDA YAPILAN DEĞİŞİKLİKLER: KRİPTO VARLIKLAR VE KRİPTO VARLIK HİZMET SAĞLAYICILARINA İLİŞKİN YENİ HUKUKİ ÇERÇEVE

1. Giriş ve Düzenlemenin Amacı

26.06.2024 tarihinde kabul edilen ve 02.07.2024 tarihli, 32590 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7518 sayılı Sermaye Piyasası Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ("Kanun"), 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'na ("SPK") kripto varlıklar ve kripto varlık hizmet sağlayıcılarına ("KVHS") ilişkin kapsamlı bir düzenleme getirmiştir.

Düzenleme ile Türk hukukunda ilk kez, kripto varlık piyasasının kuruluş, faaliyet izni, denetim ve yaptırım rejimi bir bütün olarak Sermaye Piyasası Kurulu'nun ("Kurul" / "SPK") gözetim ve denetimi altına alınmış; bu alanda faaliyet gösteren platformlar ve saklama hizmeti sağlayıcıları için özel bir izin ve sorumluluk rejimi ihdas edilmiştir. Değişikliğin temel amacı, kripto varlık piyasasında yatırımcı güvenini artırmak, faaliyetlerin kayıt altında ve denetlenebilir şekilde yürütülmesini sağlamak ve izinsiz faaliyetlerle mücadeleye hukuki zemin oluşturmaktır.

2. Yeni Tanımlar (SPK m.3 Değişikliği — Madde 1)

Kanun'un 1. maddesi ile SPK'nin 3. maddesine aşağıdaki temel kavramlar eklenmiştir:

Cüzdan: Kripto varlıkların transferini ve bunlara ilişkin özel/açık anahtarların çevrim içi veya çevrim dışı depolanmasını sağlayan yazılım, donanım, sistem veya uygulamalar.

Kripto Varlık: Dağıtık defter teknolojisi veya benzeri bir teknoloji kullanılarak elektronik ortamda oluşturulup saklanabilen, dijital ağlar üzerinden dağıtımı yapılan ve değer ya da hak ifade eden gayri maddi varlıklar.

Kripto Varlık Hizmet Sağlayıcı (KVHS): Platformlar, kripto varlık saklama hizmeti sunan kuruluşlar ve Kurulca bu kapsamda belirlenecek diğer kuruluşlar.

Kripto Varlık Saklama Hizmeti: Müşteri kripto varlıklarının veya bunlara ilişkin cüzdan özel anahtarlarının saklanması, yönetimi ve Kurulca belirlenecek diğer saklama hizmetleri.

Platform: Kripto varlıkların alım satımı, ilk satışı/dağıtımı, takası, transferi ve bunların gerektirdiği saklama işlemlerinin bir veya birden fazlasının gerçekleştirildiği kuruluşlar.

Bu tanımların getirilmesiyle, önceki dönemde hukuki belirsizlik içeren "kripto para", "borsa" gibi fiili kavramlar yerine, teknik ve hukuki açıdan çerçevesi çizilmiş terimler kullanılmaya başlanmıştır.

3. Kripto Varlık Hizmet Sağlayıcılarının Kuruluşu ve Faaliyet İzni (SPK m.35/B — Madde 3)

SPK’ye eklenen 35/B maddesi uyarınca, KVHS'lerin kurulabilmesi ve faaliyete başlayabilmesi Kurul'dan izin alınmasına bağlanmıştır. Bu kapsamda öne çıkan başlıca esaslar şunlardır:

● Ortaklara, yöneticilere, sermaye yeterliliğine, bilgi sistemlerine ve teknolojik altyapıya ilişkin şartlar Kurul tarafından belirlenir; pay devirleri Kurul iznine tabidir ve izinsiz devirler pay defterine kaydedilemez, kaydedilirse hükümsüzdür.

● KVHS ortakları, yönetim kurulu üyeleri ve temsile yetkili kişiler bakımından; iflas/konkordato durumunun bulunmaması, belirli yüz kızartıcı ve ekonomik suçlardan hükümlü olunmaması, işlem yasaklı olunmaması, mali güç ve dürüstlük/itibar şartlarının sağlanması aranır.

● Bilgi sistemleri ve teknolojik altyapı yeterliliği bakımından TÜBİTAK'ın belirleyeceği kriterlere uygunluk, izin şartı olarak öngörülmüştür.

● %10 ve üzeri pay veya yönetim kurulunda temsil hakkı veren imtiyazlı paya sahip ortaklar da (gerçek/tüzel kişi) aynı nitelik şartlarına tabidir; şartların kaybı hâlinde paylar altı ay içinde uygun kişilere devredilmelidir.

Ayrıca Kurul, sermaye piyasası araçlarının kripto varlık olarak ihraç edilmesine ve MKK yerine KVHS'lerin elektronik ortamındaki kayıtlar üzerinden izlenmesine ilişkin esasları belirleme yetkisine sahip kılınmıştır (SPK m.13 değişikliği — Madde 2).

4. Faaliyet Esasları, Müşteri İlişkileri ve Varlıkların Korunması (SPKn m.35/C — Madde 4)

35/C maddesi, KVHS'lerin faaliyetlerine ve müşteri ilişkilerine dair usul ve esasları düzenlemektedir:

● Platform-müşteri sözleşmeleri yazılı veya Kurulca belirlenecek elektronik yöntemlerle kurulabilir; müşteri sorumluluğunu kaldıran/sınırlayan sözleşme hükümleri geçersizdir.

● Platformlar, işlem gördürecekleri kripto varlıklar için yazılı listeleme prosedürü oluşturmak zorundadır; bir varlığın listelenmiş olması kamuca tekeffül anlamına gelmez.

● Platformlarda fiyatlar serbestçe oluşur; piyasa bozucu nitelikteki eylemler SPK m.104 kapsamında değerlendirilir ve platformlar gözetim/önleyici tedbir yükümlülüğü altındadır.

● Müşteri kripto varlıklarının esas olarak müşterinin kendi cüzdanında tutulması esastır; saklama tercih edilirse bu hizmet yalnızca Kurulca/BDDK'ca yetkilendirilmiş banka veya kuruluşlarca sunulabilir ve müşteri nakitleri bankalarda tutulmalıdır.

● Müşteriye ait nakit ve kripto varlıklar KVHS'nin mal varlığından ayrı tutulur; KVHS'nin borçları nedeniyle haczedilemez, rehnedilemez, iflas masasına dâhil edilemez ve bunlara ihtiyati tedbir konulamaz ("malvarlığı ayrılığı" ilkesi).

● Platformlarla müşteriler arasındaki uyuşmazlıklar genel hükümlere tabidir; Kurul izni verilmiş olması işlemlerin kamu güvencesi altında olduğu anlamına gelmez ve kripto varlıklar SPK m.82'deki yatırımcı tazmin sistemi kapsamında değildir — bu husus, uyuşmazlık halinde müvekkiller açısından önemli bir risk noktasıdır.

5. Denetim, Tedbirler ve İdari Yaptırımlar (SPK m.99/A, 99/B — Madde 8, 9)

Kanun, KVHS'lerin denetimi için Kurul'a geniş yetkiler tanımaktadır:

● İzinsiz KVHS faaliyeti, yurt dışında yerleşik platformların Türkiye'de yerleşik kişilere yönelik faaliyeti dâhil olmak üzere geniş şekilde tanımlanmış; Türkçe internet sitesi açılması, Türkiye'de tanıtım/pazarlama yapılması gibi kriterler bu kapsamda esas alınmıştır.

● Kurul, mali yapısı zayıflayan KVHS'lere süre vererek düzeltme isteyebilir veya doğrudan faaliyetin geçici durdurulmasına, yetkinin kaldırılmasına karar verebilir.

● İzinsiz faaliyet, mevzuata aykırı reklam/tanıtım veya izinsiz yatırım danışmanlığı/portföy yöneticiliği hâllerinde içeriğin çıkarılması ve/veya erişimin engellenmesi kararı alınabilir (Erişim Sağlayıcıları Birliği eliyle uygulanır).

● Mali denetim ve bilgi sistemleri denetimi, Kurulca ilan edilen bağımsız denetim kuruluşlarınca yapılır; bilgi sistemleri denetim kriterleri TÜBİTAK görüşü alınarak belirlenir.

● KVHS'lerin hukuka aykırı faaliyetlerinden veya edim ifasındaki yetersizlikten doğan zararlardan KVHS sorumludur; tazmin edilememesi hâlinde kusurları oranında KVHS mensuplarının şahsi sorumluluğuna gidilebilir (SPK m.110/B).

● SPKn m.35/B ve 35/C'ye veya ikincil düzenlemelere aykırılık hâlinde SPK m.103 ve 105 uyarınca idari para cezası uygulanır.

6. Cezai Sorumluluk: İzinsiz Faaliyet ve Zimmet (SPK m.109/A, 110/A, 115/A — Madde 12, 13, 15)

Kanun, kripto varlık alanına özgü ağır cezai yaptırımlar getirmiştir; ceza hukuku uygulaması bakımından özellikle dikkat edilmesi gereken hükümler şunlardır:

İzinsiz KVHS Faaliyeti (m.109/A): İzin almaksızın KVHS olarak faaliyet yürüttüğü tespit edilen gerçek kişiler ve tüzel kişi yetkilileri, 3 yıldan 5 yıla kadar hapis ve 5.000 ilâ 10.000 gün adli para cezası ile cezalandırılır.

Kripto Varlıklarda Zimmet (m.110/A): KVHS yönetim kurulu üyeleri ve mensuplarının, kendilerine tevdi edilen para, mal veya kripto varlıkları zimmetine geçirmesi hâlinde 8-14 yıl hapis; hileli davranışla işlenirse 14-20 yıl hapis; kontrolü elinde bulunduran ortakların kaynakları kötüye kullanması hâlinde 12-22 yıl hapis öngörülmüştür. Adli para cezaları da ağırlaştırılmış olup, zararın 3 katından az olamayacağı hükme bağlanmıştır. Soruşturma/kovuşturma öncesi gönüllü iade hâlinde ceza indirimi (2/3 veya 1/2) uygulanır.

Şahsi Sorumluluk (m.110/B): Zimmet fiiline karışan yönetici ve ortakların şahsi iflasına, müşteri zararlarının öncelikle bu kişilerin aktifinden karşılanması amacıyla, Kurul talebi üzerine mahkemece karar verilebilir.

Özel Soruşturma Usulü (m.115/A): Zimmet suçlarına ait davalar (1) numaralı ağır ceza mahkemelerinde görülür; soruşturma Kurul bildirimi üzerine veya resen Cumhuriyet savcılarınca yürütülür ve Kurul katılan sıfatını kazanır. Mahkûm olanlar, Hazineye olan borç ve tazminatlarını ödemedikçe koşullu salıverilmeden yararlanamaz.

Bu düzenlemeler, bankacılık mevzuatındaki zimmet rejimine paralel biçimde kurgulanmış olup, kripto varlık sektöründe faaliyet gösteren şirketlerin yönetim kurulu üyeleri ve kontrol sahibi ortakları için ciddi bir cezai risk alanı oluşturmaktadır.

7. Geçiş Hükümleri (SPK Geçici Madde 11 — Madde 17)

Kanun'un yürürlüğe girdiği tarihte faaliyette olan KVHS'ler bakımından öngörülen başlıca yükümlülükler şunlardır:

● Yürürlük tarihinden itibaren 1 ay içinde Kurula başvurarak, ikincil düzenlemelerdeki şartları sağlayarak faaliyet izni alacaklarını veya müşteri hak ve menfaatlerini koruyarak 3 ay içinde tasfiye kararı alacaklarını beyan etmek.

● Yükümlülüklerini yerine getirmeyenler hakkında izinsiz faaliyet hükümleri (m.99/A, m.109/A) uygulanabilir; tasfiyeyi tercih eden veya başvuru yapmayan kuruluşlarda müşteri transfer taleplerinin karşılanmaması izinsiz faaliyet suçu sayılır.

● Yurt dışında yerleşik KVHS'ler, Türkiye'de yerleşik kişilere yönelik faaliyetlerini yürürlük tarihinden itibaren 3 ay içinde sonlandırmak zorundadır.

● Kripto varlıkların nakde çevrilmesine imkân veren Türkiye'de yerleşik ATM ve benzeri cihazların faaliyeti 3 ay içinde sonlandırılır; aksi hâlde mülki idare amiri bildirimiyle kapatılır.

● 35/B ve 35/C maddelerine ilişkin ikincil düzenlemelerin, Kanun'un yürürlüğe girmesinden itibaren 6 ay içinde çıkarılması öngörülmüştür.

8. Değerlendirme ve Uygulamaya İlişkin Öneriler

7518 sayılı Kanun, Türk sermaye piyasası mevzuatında kripto varlıklar alanını ilk kez kapsamlı ve sistematik biçimde düzenlemiş; sektörü fiilen düzenlemesiz bir alandan, izne tabi ve ağır yaptırımlarla desteklenen bir faaliyet alanına dönüştürmüştür. Bu çerçevede müvekkil şirketler ve bu alanda faaliyet göstermeyi düşünen girişimciler açısından şu hususların özellikle değerlendirilmesi önerilir:

● Hâlihazırda bu alanda faaliyet gösteren veya göstermeyi planlayan şirketlerin, Kurul'a yapılacak izin başvurusu ve ikincil düzenlemelere uyum süreci bakımından erken aşamada hukuki danışmanlık alması önem taşımaktadır.

● Yönetim kurulu üyeleri ve %10 ve üzeri pay sahibi ortakların, m.35/B kapsamındaki nitelik şartlarını (adli sicil, mali güç, itibar vb.) taşıyıp taşımadığının önceden değerlendirilmesi tavsiye edilir.

● Zimmet ve şahsi sorumluluk hükümlerinin ağırlığı dikkate alındığında, iç kontrol sistemleri ve varlık ayrıştırma (müşteri varlıklarının şirket varlığından ayrı tutulması) mekanizmalarının sağlam kurgulanması, hem cezai hem hukuki risklerin azaltılması bakımından kritik önem taşımaktadır.

● Yurt dışı yerleşik platformlarla çalışan veya bu tür platformlara aracılık eden kişi ve kuruluşların, "Türkiye'de yerleşik kişilere yönelik faaliyet" kriterlerini (Türkçe site, yerel pazarlama vb.) dikkatle değerlendirmesi gerekmektedir; aksi hâlde izinsiz faaliyet suçlaması ile karşılaşma riski bulunmaktadır.